Quan niệm về ảnh phong cảnh (3)
Như thế ta hiểu được rằng một tấm ảnh phong cảnh đẹp không hề phụ thuộc vào điều kiện địa lý tự nhiên của nơi chốn mà nó chỉ phụ thuộc vào khả năng cảm nhận và diễn đạt của tác giả. Đâu cứ phải đến Grand Canyon hay Tanzania…thì mới có thể tìm thấy phong cảnh đẹp, ngay bây giờ bạn có thể mở cửa sổ và tìm thấy một khuôn hình tuyệt vời như cách Nguyễn Bính đã thi vị hoá “dậu mùng tơi” thủa nào.
Sáng tạo trong Ảnh phong cảnh hoàn toàn độc lập với nội dung mang tính hình thức tự nhiên của phong cảnh. Bản thân cảnh đẹp tự nhiên chỉ có giá trị thông tin đơn thuần kiểu khuôn hình “Post Card”. Trong hội hoạ ta đều biết rằng vị trí của củ khoai trong tranh Cézanne có giá trị như Lisa Del Giocondo đối với Léonard de Vinci. Chỉ có cái nhìn đầy đam mê thể hiện qua nét vẽ – phương tiện kỹ thuật, ngôn ngữ hình ảnh – là tồn tại mãi với thời gian. Chụp ảnh phong cảnh giống như cách nhà văn diễn giải cái thần bên trong của nội dung hình thức ảo giác bên ngoài. Trong trò chơi của cấu trúc, lắp ghép câu chữ này bản thân ngòi bút và từng ký tự đã mất đi hoàn toàn giá trị biểu hiện để nhường chỗ cho ấn tượng cảm xúc cuối cùng. Sáng tác trong văn học chắt lọc cái nhìn toàn diện từ nhiều bộ môn nghệ thuật khác, trong đó có nhiếp ảnh.
Một nghệ sĩ nhiếp ảnh sử dụng bộ đôi thân máy / ống kính như ngòi bút để thể hiện sáng tác của mình thông qua những “ký tự” mang tên Daguerréotype, Négatif, Positive…, những phản ứng hoá học, hay gần đây nhất là Sensor có khả năng hoán chuyển các bước sóng mầu của ánh sáng thành tín hiệu điện tử có thể lưu giữ được trên cái gọi là “phim kỹ thuật số” đương đại. Câu hỏi lớn cho sáng tạo nói chung đã vượt ra ngoài phạm vi mang tính kỹ thuật căn bản; nó không chỉ đơn giản như “demosaicing” thông tin “luminance value” trên từng “pixel” của hình ảnh xám “grayscale image” thu được trên loại “mosaic sensor” để nhìn thấy kết quả “mầu sắc ” chung cuộc hay tìm cách “bắt” mầu trực tiếp trên Foveon X3 sensor. Tất cả quá trình kỹ thuật rắc rối gây tranh cãi và làm mất 80% thời gian của đa số các nhiếp ảnh gia đi tìm câu trả lời tối ưu cho “White Balance, Colorimetric interpretation, Tone mapping, Noise reduction, antialiasing & Sharpening” mới chỉ dừng lại ở giá trị như một ký tự trong câu văn. Ta thường thấy nhiều “thợ ảnh” bám chặt vào các yếu tố kỹ thuật và trở nên lú lẫn trong khả năng phân biệt giữa kỹ thuật và thể hiện, giữa hình thức và nội dung. Việc tất cả thế giới có thể tiếp cận và sử dụng dễ dàng một công nghệ kỹ thuật đã được đại chúng hoá không hề đồng nghĩa với việc tất cả đều sẽ trở thành nhiếp ảnh gia (hay “cameraman“). Kỹ thuật số đang phá đi những rào cản của nghề nghiệp, cho phép khả năng sáng tạo cá nhân bùng nổ và phát hiện những tài năng mới nhưng bên cạnh đó “Digital” cũng thúc đẩy trào lưu “People” hoá nghệ thuật, lạc lối trong các thông tin sản phẩm và cẩu thả trong sáng tác. Ảnh phong cảnh hay bất kỳ loại hình sáng tạo nào khác đều không thể chấp nhận hiện tượng này.
Chụp Ảnh Phong cảnh trước hết cần biết cách quan sát, ghi nhận chi tiết để vừa có được cái nhìn tổng quan vừa có khả năng đánh giá và khai thác những yếu tố đặc biệt. Thông thường nhiếp ảnh gia hay bị ấn tượng trước tiên bởi các đường nét của phong cảnh – một trong những chất liệu chủ đạo của bố cục, kết hợp thêm với các điều kiện thời tiết (mùa, mưa, nắng, sương mù…) vô hình chung ta đã nhân cảnh quan lên vô số khuôn hình khác nhau. Nói về “Đường nét” trong ảnh phong cảnh đồng nghĩa với việc sử dụng chúng như ngôn ngữ hình ảnh để chuyển tải cảm xúc. Nét nằm ngang tạo cảm giác bình yên, nét thẳng đứng hay xiên chéo gợi cảm giác động, nét song song gây nhịp điệu và những nét cong thường biểu hiện sự dịu dàng…Đường nét trong ảnh phong cảnh nên được hiểu như hình ảnh liên tục của một chuỗi các yếu tố tự nhiên đóng vai trò của các điểm trung gian, hơn là ấn tượng thị giác thông thường của viền núi, bờ sông…Đường nét hoàn thiện bố cục trong ảnh phong cảnh đồng thời có thể đóng vai trò như người dẫn truyện, gợi ý cho người xem cảm nhận dễ dàng hơn ý đồ mà nhiếp ảnh gia muốn chuyển tải. Đường nét đóng vai trò quan trọng trong việc phân bố tỉ lệ nội dung của một tấm ảnh phong cảnh. Bất chấp cách khuôn hình, tỉ lệ giữa các yếu tố trong ảnh cần tìm thấy được sự cân bằng cần thiết. Sự cân bằng ở đây có thể được hiểu như bổ sung cho nhau hoặc đối lập, tương phản. Nguyên tắc 1/3 mới chỉ là “vật liệu” khởi điểm để tìm tòi bố cục trong ảnh phong cảnh, bản thân nó không làm nên ảnh Đẹp. Đường nét và Tỉ lệ trong ảnh phong cảnh hoàn toàn phụ thuộc vào điểm nhìn và có thể thay đổi hoàn toàn hình thức khi ta thay đổi vị trí của ống kính. Thông thường có vài phương pháp căn bản:
1. Chụp úp máy / hất máy: dễ thao tác và chỉ gây chú ý khi trong cảnh có các nét thẳng đứng hay sử dụng tiêu cự ngắn
2. Thay đổi chiều cao của khuôn ngắm trong khi vẫn giữ máy song song với mặt đất: cách làm này can thiệp mạnh vào hình ảnh phối cảnh và đòi hỏi có điểm bám tạo sự cân bằng nhất là trong trường hợp điểm nhìn cao
3. Sử dụng ống kính lệch tâm: như để chụp ảnh kiến trúc hay ống kính có khẩu nối mềm cho phép thay đổi khuôn hình mà không cần phải nghiêng thân máy
NTL thừa nhận tầm quan trọng của bố cục trong thể loại ảnh phong cảnh nhưng không coi nó như một yếu tố quyết định trong sáng tạo. Ảnh Phong cảnh nhất thiết cần có khuôn hình vững cộng thêm cái nhìn mang tính “khoảnh khắc quyết định” kiểu “l’instant décisif” của HCB. Để có được cái nhìn mang tính quyết định ta cần biết cách chối bỏ và thoát ra khỏi nhiều định kiến sáo mòn về ảnh phong cảnh như đồi cát với những vết chân và đôi quang gánh, hoàng hôn cháy thui hay cặp chân dài của một cô người mẫu vô duyên đặt đúng điểm nhấn…
(còn tiếp)
(c) NguoiThangLong
Quan niệm về ảnh phong cảnh (2)
Trong các trường dạy nhiếp ảnh ta có thể học được cách chụp ảnh đúng, đo sáng đúng, khuôn hình chuẩn…như hàng trăm triệu người khác đều biết làm. Vô hình chung tất cả trở thành sản phẩm của một dây chuyền công nghệ, nhiếp ảnh gia trở thành một bánh xe nhỏ trong cỗ máy truyền thông. Nhận một đơn đặt hàng chụp ảnh chân dung tất cả đều biết cách chọn độ nét sâu hợp lý, chiếu sáng ấn tuợng và “retouche” lại da cho mịn màng…Thế nhưng nếu ta đặt câu hỏi về điểm canh nét chắc chắn đa số không biết trả lời hoặc câu trả lời sẽ rất máy móc: con ngươi, mi mắt, sống mũi…những toạ độ GPS mang tính giải phẫu học đơn thuần. Họ đã không hiểu hoặc cố tình không hiểu (viện lý do kỹ thuật, yêu cầu của khách hàng để nguỵ biện) cần phải canh nét vào hình ảnh nội tâm của nhân vật, bấm máy đúng khoảnh lặng của tâm hồn như H. Cartier-Bresson đã nhận định “Il faut saisir les gens dans leur rapport à eux-mêmes, c’est à dire dans leur silence”. Như thế câu hỏi quan trọng nhất cho tất cả nhiếp ảnh gia trước khi bấm máy là “Chụp cái gì?” hơn là “Chụp thế nào?”
Không phải ngẫu nhiên khi NTL chọn thể loại ảnh Chân dung làm tiền đề cho nghiên cứu ảnh Phong cảnh. Xét theo một nghĩa rộng, chụp ảnh Phong cảnh chính là tìm cách chụp ảnh chân dung hình ảnh của thế giới. Có gì khác biệt giữa sự quan trọng của điểm nhìn trong ảnh Chân dung và Phong cảnh? Vẻ đẹp của hình ảnh luôn tồn tại, độc lập với ý muốn hay khả năng cảm nhận của con người. Cái khó nhất nằm trong việc biết cách vượt qua ảo ảnh của hình thức để đi vào nội dung của hình ảnh. Đứng trước một phong cảnh hùng vĩ hoặc nên thơ ta mới chỉ nhìn thấy mảnh vụn của hình ảnh tồn tại, bị những cảm xúc nhân bản làm cho nhầm lẫn giữa thực và ảo. Có mấy ai nhận thức được rằng họ đang tuyệt vọng tìm cách níu lại một ảo ảnh của thực tế đang biến mất trong một khuôn hình bị giới hạn bởi những khả năng của kỹ thuật đương đại?
Trong cuốn “Naturalistic Photography for Students of the Art” của P. H. Emerson viết năm 1889, ông đã mạnh dạn phá bỏ những quan niệm nghệ thuật truyền thống (conventionalism) thời bấy giờ để khẳng định sáng tạo trong nhiếp ảnh cần phải biết cách bỏ qua những lệ thuộc vào thiết bị quang học để tiến tới gần tới cái nhìn mang tính chủ quan của nhiếp ảnh gia. Trào lưu này nhìn nhận ảnh Phong cảnh như “hiện thực” được tái hiện lại dưới góc nhìn nghệ thuật. Trước đó một chút, vào khoảng năm 1885, trường phái nhiếp ảnh “Pictorialism” xuất phát từ Anh, chủ trương áp đặt nhiếp ảnh theo phong cách hội hoạ và nhấn mạnh tầm quan trọng của các kỹ xảo trong và sau khi chụp, can thiệp bởi nhiếp ảnh gia. Ta có thể liệt kê một vài kỹ thuật đặc trưng của trường phái này như sử dụng “soft focus”, ống kính có tráng phủ đặc biệt, kính lọc, tráng phim khác với cách phổ biến và dùng giấy ảnh cũng đặc biệt. Tóm lại “Pictorialism” đi tìm giá trị nghệ thuật trong kỹ thuật và hoá chất. Phong cách này đi vào thoái trào sau chiến tranh thế giới lần thứ I.
Chụp ảnh Phong cảnh không đồng nghĩa với việc sao chép một cách máy móc những hình thức bên ngoài – tương đương với cách coi thiên nhiên như đồ vật; mà cần biết cách đưa phong cảnh trở thành chủ thể, thành một đề tài và tìm cách diễn giải nó theo giá trị của hình ảnh thực bên trong. Nếu ta coi sự chuyển động không ngừng của thế giới như một cuốn phim với vô số hình ảnh đa dạng và khác biệt thì nghệ thuật của nhiếp ảnh nằm ở chỗ biết khai thác, chọn lọc trong vô số các hình ảnh động này một khoảnh khắc cao trào để bấm máy. Hành động cơ khí đơn thuần này mang tính biểu tượng của tư duy đã chín muồi, tương đương với thủ pháp quay chậm để nhấn mạnh rồi dừng lại ở đỉnh cao của khuôn hình tĩnh trong điện ảnh. Trong khoảnh khắc kỳ diệu ấy Phong cảnh đã chết. Những gì còn lại trong lớp hoá chất hay mảng mạch nhiều mầu thật sự là một mảnh vụn của hình ảnh trong quá khứ không còn tồn tại nữa.
Ta đi tìm gì trong ảnh Phong cảnh khi mà chỉ riêng bản thân hình ảnh của nó đã đủ để làm nên điều kỳ diệu trong nhiếp ảnh bất chấp các thủ pháp diễn giải mang tính nghệ thuật xuất phát từ cảm hứng của các nghệ sĩ nhiếp ảnh. Điều thú vị trong chụp ảnh Phong cảnh còn nằm ở chỗ lẽ ra cảnh vật – chủ thể, phải tập trung, tạo dáng… để “được” chụp ảnh thì nhiếp ảnh gia mới lại là người cần tập trung cao độ, nín thở cho một khoảnh khắc quyết định. Qua khuôn ngắm, nhiếp ảnh gia tự giới hạn mình trong một góc nhìn được phản chiếu qua tấm gương thiên nhiên, dội lại một hình ảnh mang tính chủ quan của ý thức. Anh ta tự nhìn thấy mình và hài lòng với hình ảnh của chính mình. Nhiếp ảnh trong xã hội loài người như bùa mê, thuốc lú khiến ta lạc vào huyễn tưởng tự mê đắm mình.
Đặt Phong cảnh vào trung tâm của sáng tạo có thể hiểu như dùng nó để chia sẻ một rung động khi đứng trước kỳ tác của tạo hoá hoặc ngược lại, dùng Phong cảnh làm phương tiện để diễn tả một trạng thái cảm xúc của tâm hồn. Cách thứ nhất gần với chủ nghĩa Tự nhiên, phảng phất phong cách của “Group f/64″ chủ trương sáng tác bằng hình ảnh “thật”, không chỉnh sửa; cách thứ hai gần với chủ nghĩa Ấn tượng (Impressionism) hay nói một cách Á-đông là gần với cách thể hiện của loại tranh Thuỷ Mạc nhưng nội dung của ảnh thoát khỏi vị trí minh hoạ để trở thành trọng tâm của sáng tạo như Thơ, Phú… Bất chấp cách thể hiện, cái nhìn có chiều sâu tư duy của nhiếp ảnh gia luôn đóng vai trò quyết định tối cao tới chất lượng của sáng tác nghệ thuật.
(còn tiếp)
(c)NguoiThangLong
Quan niệm về ảnh phong cảnh (1)
Ảnh Phong cảnh – Landscape photography – Photographie paysage, thường được hiểu như thể loại ảnh chụp cảnh tự nhiên, đời sống hoang dã…hay nói tóm lại là loại ảnh chụp thiên nhiên với nhiều phân dòng khác biệt. Những ai đã từng chụp ảnh phong cảnh đều hiểu rằng rất khó định nghĩa chính xác thế nào là “Ảnh Phong cảnh”? Chính vì thế mà gần đây trên thế giới người ta có xu hướng chuyên biệt rõ ràng từng thể loại ảnh phong cảnh khác nhau như Ảnh phong cảnh biển, ảnh phong cảnh dã thú, ảnh phong cảnh đô thị, ảnh phong cảnh công nghiệp…Những ước lệ này thoả mãn được những nhu cầu mang tính kỹ thuật của giới truyền thông, xuất bản…hơn là ấn định một vài tư duy sáng tạo. NTL thiết nghĩ ta nên nói sơ qua về định nghĩa không thể rõ ràng này để có thể ít nhiều cùng nhau hiểu rằng chúng ta đang bàn về nội dung nào của nhiếp ảnh mà thôi.
Ngược dòng thời gian, từ những ngày đầu sơ khai của kỹ thuật nhiếp ảnh, ta có thể thấy ảnh phong cảnh chiếm một số lượng lớn (bất chấp những trở ngại đáng kể về kích trước cũng như trọng lượng của thiết bị chụp ảnh cùng những hoá chất cần thiết…), nó phản ảnh một nhu cầu của xã hội loài người mong muốn ghi chép, mô tả lại thế giới tự nhiên để có thể trao đổi thông tin và nghiên cứu trong nhiều lĩnh vực khác nhau. Cho dù vào thời điểm này nhiếp ảnh chưa được coi trọng và đánh giá đúng mức như một nghệ thuật lớn (ta phải đợi đến tận những năm đầu thế kỷ XXI để có thể thấy Nhiếp ảnh được vinh danh trong Viện hàn lâm nghệ thuật Pháp, 31/5/2006), nó bị nhìn nhận như thú tiêu khiển của tầng lớp giầu có (giá một hộp “phim” tấm hồi cuối thế kỷ XIX tương đương với lương tháng một công nhân lành nghề), thì giá trị lịch sử của những tấm ảnh phong cảnh tiên phong là không thể nào chối cãi. Như thế lịch sử ảnh Phong cảnh gắn liền với lịch sử nhiếp ảnh cùng tấm ảnh “chụp” từ khung cửa sổ “Point de vue du Gras”, 1826, của Joseph Nicéphore Niépce. Trong suốt một thời gian dài, ảnh phong cảnh đã mang nặng tính minh hoạ đơn thuần bởi những giới hạn không chỉ mang tính kỹ thuật mà cả vì những định kiến của giới nghệ thuật thời bấy giờ.
Khó có thể đề cập tới ngôn ngữ hình ảnh trong thể loại ảnh Phong cảnh mà không nói đến các yếu tố kỹ thuật như ánh sáng, đường nét, tông mầu, độ nét sâu của trường ảnh…những “vật liệu xây dựng” cần thiết để tạo một khuôn hình mang tính nghệ thuật. Một nhiếp ảnh gia danh tiếng đã từng nói rằng trong nhiếp ảnh không hề có “Sáng tạo” (hiểu theo nghĩa đơn giản là ta không hề “tạo” ra một cái gì hết) và cũng không có cả “Concept”; nhiếp ảnh chỉ tái hiện lại những thứ tồn tại có sẵn dưới nhiều góc nhìn khác biệt mà thôi. Thế nhưng chính yếu tố cuối cùng này lại vô cùng quan trọng, mang tính quyết định tới giá trị Nghệ thuật của một bức ảnh Phong cảnh. Sáng tạo nghệ thuật hội tụ tất cả trong một “góc nhìn” hay “điểm nhìn” (View Point – Point de vue) đơn giản vì ta không thể sắp xếp các yếu tố hấp dẫn của thiên nhiên vào trong khuôn hình áp đặt theo chủ ý của người chụp. Thiếu một góc nhìn hay nội dung của tấm ảnh sẽ chỉ còn mang tính minh hoạ đơn thuần và nếu như ta có thể chấp nhận tính chất phổ biến thông tin của hình ảnh thì lại khó có thể coi nó như một Tác phẩm. Như vậy phải chăng Khuôn hình đóng vai trò quan trong nhất trong thể loại ảnh phong cảnh? Đúng và chưa hoàn toàn đúng.
Nhiếp ảnh xét theo một khía cạnh nào đó chính là vẽ bằng ánh sáng. Cho dù ta không thể điều khiển ánh sáng tự nhiên như đèn flash trong Studio thì ta lại hoàn toàn có thể sử dụng các chiều sáng đa dạng cũng như các điều kiện thời tiết khác biệt để thể hiện một phong cảnh theo ý muốn. NTL đặc biệt đánh giá cao vai trò của ánh sáng tự nhiên trong anh phong cảnh. Chính ánh sáng là yếu tố quan trong nhất, quyết định một loạt các phản ứng dây chuyền tiếp theo của chọn điểm nhìn, chọn đường nét, điểm nhấn, độ tương phản, mầu sắc hay tông xám…Ánh sáng tự nhiên là yếu tố tiên quyết, giúp người chụp chuyển tải qua ngôn ngữ hình ảnh tới người xem những cảm xúc mà mình đã cảm thấy trước tuyệt tác của tạo hoá. Như thế điều không thể thiếu trong một tấm ảnh phong cảnh nghệ thuật là khả năng tạo các trạng thái tâm lý, cảm xúc cho người xem ở một nơi khác, vào một thời điểm khác.
Nếu chỉ có vậy phải chăng ảnh Phong cảnh sẽ nhanh chóng tự giới hạn mình trong những cảm xúc, dù đa dạng và phong phú, mà ngôn ngữ hình ảnh có thể truyển tải? Có cách gì mở rộng ngôn ngữ của hình ảnh hay thậm chí vượt qua cả chính những chất liệu căn bản này để đạt tới đỉnh cao của sáng tạo? Kỹ thuật nhiếp ảnh của hôm nay và tương lai đã giúp ta vượt qua rất nhiều trở ngại mang tính lịch sử với khả năng chụp ảnh có độ phân giải cao trong điều kiện ánh sáng gần như 0 Lux hay đạt tới sự cân bằng hoàn hảo (đến giả tạo) trong độ tương phản cũng như mầu sắc trung thực tới từng độ Kenvin… Lẽ ra kỹ thuật đã mở rộng cánh cửa cho sáng tạo nhưng vào những năm đầu thế kỷ XXI này ta có thể thấy gì trong hiện tượng “tiêu chuẩn hoá”, “công nghiệp hoá” từ sensor tới phần mềm kiểu Photoshop hay một loại nào đó tương tự. Ta có thể thấy gì trong những tấm ảnh cùng xuất ra từ những lò “Retouche” chuyên nghiệp, giá 1500€/giờ, đảm bảo chất lượng ảnh hoàn hảo ngay cả khi zoom-in đến 800% hoặc hơn thế nữa? Bất chấp nhu cầu có thực của xuất bản, báo chí…giới nhiếp ảnh chuyên nghiệp đã cay đắng thú nhận sự thật phũ phàng: nếu trộn lẫn những tấm ảnh này với nhau thì không còn có thể phân biệt ảnh của ai chụp nữa. Chúng giống nhau đến mức quái dị! Vô hình chung, khả năng sáng tạo của nhiếp ảnh nói chung hay ảnh phong cảnh nói riêng, bị gói gọn lại trong vài thuật…toán. NTL dám chắc rằng 95% nhiếp ảnh gia trên thế giới hôm nay gặp nhau là bàn về máy móc, kỹ thuật, tin học…thay vì quan niệm sáng tạo.
(còn tiếp)
(c) NguoiThangLong
Paintball match: game over!
World Press Photo of the Year: Anthony Suau, USA, for Time.
US Economy in Crisis: Following eviction, Detective Robert Kole must ensure residents have moved out of their home, Cleveland, Ohio, 26 March
Một hình ảnh hoàn toàn đặc trưng cho phong cách của WPP và nó có phần nào làm liên tưởng tới cách thể hiện của tác giả Tim Hetherington – người đã đoạt giải này năm ngoái với tấm ảnh chụp một người lính Mỹ trên chiến trường Afghanistan (1). Ảnh báo chí là vậy, giá trị và vẻ đẹp của nó nằm trong nội dung muốn chuyển tải chứ không phụ thuộc vào kỹ thuật thể hiện (xem lại ảnh đoạt giải năm 2006 của nhiếp ảnh gia Spencer Platt)(2). Như thế trong lĩnh vực này người bấm máy cần có thêm phẩm chất của một phóng viên bên cạnh những hiểu biết về nghệ thuật nhiếp ảnh. Tuy nhiên nếu anh phóng viên chỉ giỏi phân tích, viết bài mà lại chụp ảnh kém thì cũng không nên nghĩ rằng người ta chụp ảnh rung, khuôn hình quạ…mà còn được giải thì chắc ta đây sẽ “gặt hái” mỗi năm!
Trong thế giới của toàn các “cao thủ” về nhiếp ảnh cộng thêm kinh nghiệm hành nghề lâu năm thì điều quan trọng nhất là sự khác biệt và mới lạ. Chính vì “tiêu chuẩn” này mà tác giả Akintunde Akinleye (Nigeria, Reuters) chỉ đoạt giải “1st prize Spot News Singles” năm 2006 với tấm ảnh “Man rinses soot from his face after gas pipeline explosion, Lagos, Nigeria, 26 December” (3) mà theo NTL đánh giá là đẹp nhất năm đó về kỹ thuật thể hiện cũng như giá trị nội dung.
Xem tấm ảnh đoạt giải năm nay (2008) ta có thể hoàn toàn đồng ý với cách đánh giá của Chủ tịch hội đồng Giám khảo, MaryAnne Golon, “La force de cette image tient à son ambigüité. Elle ressemble à une image de conflit armé, alors qu’il ne s’agit que de l’expulsion d’un foyer surendetté. Dorénavant, la guerre au sens où on l’entend habituellement fait irruption dans la vie des gens dès qu’ils ne peuvent plus faire face à leurs traites d’emprunt.” Nhưng bên cạnh đó lại nảy sinh một câu hỏi khác, hoàn toàn đơn giản và dễ hiểu: ta lấy tiêu chuẩn nào để đánh giá một sự kiện là lớn trên thế giới? Sau hơn 50 năm tồn tại đầy uy tín và danh tiếng WPP phải chăng mới chỉ thể hiện được phần nào cái nhìn phiến diện của xã hội phương Tây về thế giới? Các tác phẩm đoạt giải thể hiện rõ những gì họ quan tâm, có ích cho họ nhiều hơn mang lại một cái nhìn công bằng và thiện chí cho cộng đồng nhân loại. Thế nhưng bên cạnh đó ta cũng cần biết thừa nhận những đóng góp quan trọng của WPP vào trong việc phát triển lĩnh vực ảnh báo chí, nhất là trong thời điểm khủng hoảng nặng nề về truyền thông và thông tin hiện tại.
Trích đoạn trong phóng sự về những người vay tiền mua nhà ở Mỹ không có khả năng chi trả bị trục xuất ra khỏi nhà của họ mà Anthony Suau đã thể hiện rất thành công (bộ ảnh phóng sự này còn đoạt thêm giải nhì trong lĩnh vực “Ảnh đời thường” 2008) có thể gây bất ngờ với những ai không sống trên đất Mỹ. Người ta không thể hình dung và lý giải tại sao tay nhân viên cảnh sát lại lăm lăm súng trong một thái độ cảnh giác cao độ đến như vậy khi anh ta chỉ làm mỗi một việc hành chính “đơn giản”. Có nhiều lý do khác nhau để giải thích như tâm lý tuyệt vọng của người thiếu nợ, mất nhà hay ở Mỹ nhiều người có súng… Cách làm việc của nhân vật trong ảnh hoàn toàn mang tính “thủ tục” nghề nghiệp, nó không mới lạ hay ly kỳ (cứ xem CNN cũng thấy hàng ngày cảnh sát đuổi xe trên xa lộ rồi dí súng vào đầu người phạm luật…) nhưng vào thời điểm đặc biệt nhạy cảm của kinh tế Mỹ cũng như thế giới nói chung thì bức ảnh đen trắng với bố cục rất tự nhiên này là tiếng chuông gọi cứu hộ, là giọt nước tràn ly… Vào những giờ này trên nước Mỹ, đâu đâu ta cũng thấy các cửa hàng đóng cửa vì phá sản, thậm chí cả những siêu thị lớn…, trên phố nhan nhản các biển “For Lease” dán trước các cửa hiệu trống không. Vấn đề quá lớn và chưa có giải pháp hiệu quả tức thời nhưng cuộc sống nơi này vẫn tiếp tục dòng chảy, có phần choệch choạc của nó. Người ta không hoang mang hay tuyệt vọng mà cùng nhau nói về giải pháp cho một lối thoát trong tương lai. Như thế tấm hình của Anthony S. cũng chỉ mới phản ánh được một phần của sự kiện – như báo chí đương thời.
Trong trò chơi trận giả, bắn nhau bằng súng đạn sơn mầu, rất phổ biến ở châu Âu, phía sau cánh cửa là đoạn cuối: game over!
(c) NguoiThangLong
Ảnh minh họa:
(1)
(2)
(3)
Đâu là ranh giới của đạo đức nghề nghiệp
Chỉ vài tấm hình quảng cáo mang tính chất “khiêu khích” của hãng thời trang Ý Relish cũng đủ làm dấy lên một loạt các phản ứng của nhiều tổ chức xã hội trong và ngoài nước Ý. Câu chuyện không mới nhưng luôn mang tính thời sự.
Nếu như ta bỏ qua nội dung mang tính thời trang hay nghệ thuật thị giác (Visual Art) mà chúng thường được sử dụng như những công cụ để chuyển tải một thông điệp nào đó, thì tấm ảnh quảng cáo trên đây cũng chỉ nói tới một trong những khía cạnh rất tầm thường trong đời. Nếu chỉ xét về mặt tiếp thị thì đây là một quảng cáo khá thành công vì nó gây được ấn tượng và phản ứng của công chúng (cho dù tốt hay xấu); xét về tạo hình cũng là một thể hiện tốt mang phong cách điện ảnh rõ nét (cảm hứng của quảng cáo lấy từ phim Thelma & Louise) Thế tạo sao người ta lại phản ứng? Nhà tạo mẫu thời trang và văn phòng quảng cáo đã làm gì vượt qua giới hạn tinh thần của đạo đức nghề nghiệp (Codes of Ethics hay Pro. Ethics) Để có thể đánh giá đúng sự việc, thiết nghĩ ta cần lướt qua một vài hình ảnh trong quá khứ.
Năm 2008 được đánh dấu bằng một sự kiện quan trọng trong giới nghệ thuật: YSL đã vĩnh viễn ra đi một ngày đầu tháng 6. Nếu như đã từ rất lâu người ta thừa nhận tài năng của YSL thực tế này không phải lúc nào cũng đúng cho 40 về trước. Trong bối cảnh nước Pháp năm 1968 của một hình thức “cách mạng văn hóa” trong giới “quý tộc”; hình ảnh quảng cáo cho nước hoa YSL M7 đã không tránh được sự phẫn nộ của xã hội thời bấy giờ:
Năm 1971, YSL không ngần ngại lặp lại “thông điệp” này và đích thân làm mẫu khỏa thân trên bìa tạp chí. Liệu quan niệm và cái nhìn của xã hội phương Tây về “sexism” sau hơn 40 năm Có gì thay đổi? Thời trang là gì nếu không phải để tôn vinh vẻ đẹp con người trước hết? Nhưng đâu là ranh giới giữa gợi cảm và dung tục?
Trong những thái độ “giận dữ” của cái gọi là “lương tâm” hay “phẩm giá” ấy có bao nhiêu phần sự thật? Người ta tức giận vì bị “xúc phạm” hay đơn thuần chỉ vì bị “lột mặt nạ”? Năm 2008 nước Ý cũng đã từng gây xôn xao dư luận với tấm hình phản đối sự bóc lột của nền công nghiệp thời trang để lại hậu quả nguy hiểm cho các cô gái trẻ mà hẳn nhiều người còn nhớ tấm hình của Oliveiro Toscani chụp người mẫu Isabelle Caro:
Nếu xét về độ “chấn động” thì tấm hình này vượt xa những hình ảnh “gợi tình” của Relish. Chắc chắn không phải tất cả các bậc “chân tu” đều có cùng một ý kiến nhưng họ “bắt buộc” phải đồng ý với nhau lên tiếng bảo vệ sức khỏe con người (đừng quên người mẫu cũng là…người!)
Nước Mỹ được biết đến như một chân trời “tự do” nhưng có lẽ ít người biết được rằng xã hội Mỹ rất “nguyên tắc” về chuẩn mực đạo đức (sự kiện anh lính cứu hỏa nháy mắt và chào Tổng thống Obama trong buổi diễu hành bị đình chỉ công tác 6 tháng là ví dụ điển hình mới nhất). Khoảng tháng 5/2007, nước Mỹ đã tỏ thái độ phản ứng quyết liệt với tấm hình quảng cáo rất Mỹ:
Ở đây người xem không cảm thấy vị xúc phạm bởi hình thức đồ họa mà chính bởi thông điệp trần trụi, phá vỡ đi những phạm trù đạo đức khả kính của một cộng đồng nhân loại.
Sáng tạo nói chung không có biên giới và những gì vẫn được coi là “Canon de beauté” của ngày hôm nay sẽ mất hoàn toàn giá trị trong tương lai. Nhưng liệu những người có khả năng đi trước thời đại có được bao nhiêu % may mắn được xã hội đương đại thừa nhận và tán thưởng? Chưa bao giờ nghệ thuật đương đại lại phát triển mạnh mẽ và đều khắp trên toàn thế giới như những năm đầu tiên của thế kỷ XXI. Nhu cầu về sáng tạo của nhân loại đã tiến lên một bậc hay đơn giản chỉ vì các công cụ kỹ thuật đã đơn giản hóa đi nhiều công đoạn trung gian, giúp cho mọi người có thể diễn đạt cái “Tôi” một cách dễ dàng hơn? Quan niệm về vẻ đẹp cũng như các quan hệ xã hội đang thay đổi nhanh đến chóng mặt. Tấm hình quảng cáo chụp tại Brazin của Relish cũng chỉ đơn thuần mang hơi hướng kiểu phim “Closer” hay “Vicky-Cristina-Barcelona” của Woody Allen mà thôi. Có nhiều người thích và không thích.
Nếu
bây giờ NTL thay phông cho tấm ảnh (thời trang Dior) của Quentin Shil dưới đây bằng hình ảnh của đám cháy rừng khung khiếp bên Úc thì liệu nó có còn được “chấp nhận” như một sáng tạo nghệ thuật nữa hay không?
Xin để ngỏ câu trả lời cho tất cả chúng ta.
(c)NguoiThangLong
(Viết trong những giờ Jet lag…)
Interséance
Tôi tìm gì trong khoảng trống giữa hai buổi chiếu phim nơi chiếc sảnh nhỏ với nhiều góc khuất mang hơi hướng tình nhân? Ánh mặt trời buổi chiều đi xiên qua khung cửa sổ để lại trên lớp thảm dầy một mầu vàng cam ngọt ngào và ấm áp. Sự tĩnh lặng tương phản đến bất ngờ với những âm thanh nổi sống động và một vài cảm xúc thoáng qua của bộ phim vừa xem. Hình như có ai đó đi ngang qua phía sau lưng, tò mò liếc mắt cố tìm xem tôi chụp gì với khoảng trống đầy nắng và chiếc iPhone. Từ bao giờ tôi không còn phân biệt giữa ghi hình và tùy bút? Có một lúc tôi quên mất cả tên của bộ phim tiếp theo, để tâm trí mình lạc ra ngoài khung cửa, lẫn vào những mảng sáng đậm nhạt khác nhau cùng tương phản biến đổi không ngừng theo những đám mây.
Đôi tình nhân còn rất trẻ ngồi phía trước đã đứng dậy từ bao giờ, trả lại cho khoảng trống sự tĩnh lặng đến ngạc nhiên. Mà hình như họ cũng chẳng nói gì ngoài việc sột soạt lật vài trang tạp chí. Lớp kính cách âm nhiều lớp hiệu quả đến mức khó chịu khi tôi biết phía bên ngoài kia gió đang chạy lang thang.
Hình như buổi chiếu đã bắt đầu được một lúc. Tôi không thích xem quảng cáo nhưng cần giữ chỗ ngồi. Vài phút sau tiếng vó ngựa và gươm súng xôn xao…
(c) NguoiThangLong
USA PREVIEW 2008 (2)
2 phản hồi